in

Vodenica stara 170 godina na reci Pek pretvorena u neobičan muzej (FOTO)

U vodenici Kaonka, na samo dvesta metara od puta Požarevac – Majdanpek, u selu Kaona nalazi se Muzej vlaškog hleba.

Vodenica iz 1852. godine nalazi se na reci Pek, u njoj se i dalje melje žito i u vlasništvu je 20 lokalnih meštana. Zahvaljujući Udruženju građana “Jedinstvo Vlaha Srbije”, deoničarima vodenice uz pokroviteljstvo opštine Kučevo i Nacionalnog saveta Vlaha u Srbiji, Muzej vlaškog hleba biće dom izuzetne postavke – izložbe, publikovanog i bogato ilustrovanog naučnog rada Pauna Es Durlića “Sveti jezik vlaškog hleba”, i hlebovi koji imaju upotrebu u religijske svrhe u obredima kod Vlaha severoistočne Srbije.

Dragan Despot Đorđević, predsednik UG “Jedinstvo Vlaha Srbije”, na ideju o osnivanju muzeja došao je nakon čitanja publikovanog rada “Sveti jezik vlaškog hleba” i, prema njegovim rečima, uz saglasnost autora knjigu su pretvorili u izložbu koju su obogatili replikama obrednih hlebova.

Foto: Privatna arhiva

Vlaški obredni hleb živi, ali živi kao pismo čija se slova prepisuju, a sve manje ima onih koji znaju da ga čitaju: kaže Dragan Despot Đorđević

Za “Blic” priča da će u muzeju biti prikazan aspekt duhovne kulture Vlaha istočne Srbije koji se kroz vekove očuvao u obrednim hlebovima i običajima, među kojima je najistaknutiji običaj pomana.

– Za ovaj obredni fenomen Vlasi izrađuju na stotine, pa čak i na hiljade hlebova! Građa je prikupljena u okviru projekta “Vlaški obredni hleb i pomane”, koji je pokrenuo Paun Es Durlić, tadašnji kustos Muzeja u Majdanpeku. Za 25 godina rada monografski je obrađeno 100 pomanskih obreda u 70 vlaških sela, od oko 160 koliko ih je danas naseljeno ovim življem. Iz fonda od blizu 1.000 različitih obrednih hlebova, odabrano je desetak, a iz kolekcije od preko 30.000 terenskih fotografija odabrano je tridesetak, da bi se u formi izložbe sažeto prikazala vlaška kultura – kaže Dragan Despot Đorđević.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

U priču o istoriji i značaju vlaškog hleba uvodi nas podsećanjem da je reka Pek zlatonosna, a današnje ime duguje antičkoj pomami za zlatom. Potiče od starogrčke reči pekós koja je značila ovčje runo, što svedoči o najstarijoj tehnici ispiranja zlata pomoću runa koje se polagalo u vodu na okukama reke, da bi se na njegovim pramenovima sakupilo zrnevlje skupocenog metala, koje je prirodna erozija razdrobila od kvarcnih žica sa visova Homoljskih planina.

Istorijski izvori na ovome prostoru beleže kao najstarija plemena Tribale, Meze, Pikenze, Trikornenze, Timahe i Dardance, ali nauka nije sasvim sigurna koja su od njih pripadala Keltima, koja Dačanima, odnosno Tračanima, a koja eventualo Ilirima. Kelti su sa sobom na Balkan doneli ime Vlah, koje je kasnije nastavilo da živi, menjajući odredište ne samo u etničkom nego i u socijalnom smislu.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

– Preci današnjih Vlaha bili su u to vreme obespravljeni seljaci, gotovo robovi, pod stegom bojara u rumunskim kneževinama severno od Dunava, Vlaškoj i Moldaviji, ili pod vlašću Austrije i Mađarske na području Banata i Erdelja, a deo u nimalo boljem položaju u Besarabiji ili u Dobrudži. Zato ne čude istorijski podaci koji govore o hiljadama seljaka koji beže preko Dunava na jug, u oblast između Morave i Timoka, posebno tokom fanariotskog režima koji je u dvema rumunskim kneževinama vladao više od jednog veka (1711-1821) – priča Dragan Despot Đorđević.

Doseljavanje Vlaha sa severa planski je podsticala i austrijska vlast, čijoj je administraciji, sa sedištem u Temišvaru, posle Požarevačkog mira pripao deo karpatske Srbije. Kada na području današnje Rumunije počinje formiranje rumunske nacionalne svesti u XVIII i XIX veku, naših Vlaha tamo više nije bilo. Od presudne je važnosti ipak što su obespravljeni bojarski podanici, ovde, u karpatskom delu Srbije, prvi put došli do svoje zemlje; zauzimali su je gde su hteli, i koliko su hteli, i iz pustare, zarasle u korov i prašumski gustiš, krčenjem je pretvorili u obradivo zemljište, i na njoj, kao svoj na svome, opstali, i ostali sve do danas. Više nikad nisu imali razloga da se vraćaju nazad.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

– Seljak je bio ekonomska sirovina oko koje su se otimale države feudalnog doba, jer je pusta zemlja bila fatalna za njihov feudalni sistem. Slično je bilo i sa Crkvom koja bez vernika, praktično, ne može da opstane. U našem slučaju, pravoslavna Crkva je pratila svoje vernike, i Srbe i Vlahe, i to sa službom na njihovim jezicima, ali njen bogoslovni nivo bio je na najnižem stupnju od kad je ova crkva nastala. Ova dugotrajna slabost Crkve svakako je jedan od uzroka što se u istočnoj Srbiji očuvala etnografska svežina kakvu je teško naći na drugim stranama hrišćanskog sveta. Ali, važniji uzrok leži u samoj strukturi vlaške porodice, u kojoj je žena sačuvala slobodu Tračanke, a iz ruku nije ispustila glavnu ulogu u obrednom životu koju drži još od matrijarhata! – ističe naš sagovornik.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

Dragan Desport Đorđević objašnjava da sami Vlasi nisu etnički kompaktni. Dele se prema tradicionalnoj ekonomiji na dve grupe: ravničare zemljoradnike, koji žive na istoku, u ravnicama oko Dunava i Timoka, i brđane stočare, koji naseljavaju zamašni ostatak brdsko-planinske teritorije zapadno od Miroča i Deli Jovana. Ravničari se zovu Carani, kako se na rumunskom jeziku zvala ravničarska kneževina Vlaška, a stočari se zovu Ungurjani, jer su im se preci najvećim delom doselili iz krajeva pod vlašću Ungura (Mađara). Obe grupe govore arhaičnim varijantama jezika koji je nastao iz balkanskog latiniteta, i koji je vremenom, u njihovom odsustvu, u današnjoj Rumuniji postao književni, i to Carani oltenskim, a Ungurjani banatskim dijalektom toga jezika. Prema dijalekatskim osobinama, u okviru Ungurjana uočava se i jedna posebna grupa koja je ponegde sebe zvala Munćanima; naseljena je u Porečkoj i Crnoj Reci, i vredna je pažnje jer je kod nje obredni hleb najbolje očuvan.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

– Postoji i oaza Bufana u rudarskom Majdanpeku, koji su starinom Oltenci, a u Majdanpek su došli iz banatskih rudnika polovinom XIX veka. U istočnoj Srbiji postoji i nekoliko sela vlaških Roma, starinom takođe sa rumunskih prostora, kao i nepoznat, ali svakako neznatan broj srodnih Cincara – Armana, koji su se u selima pretopili u Vlahe, a u varošima u Srbe. Vlasi su u Srbiji vremenom postali flotantna masa dvojnog identiteta, koja se na popisima najčešće izjašnjava za Srbe, stavljajući tako u prvi plan geopolitičku pripadnost, odnosno državljanstvo, u odnosu na etničko poreklo i nacionalnost – kaže Đorđević.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

Dodaje da u Srbiji danas, na korak do Evropske unije, jedna sasvim osobena ljudska zajednica, osobene istorije i duhovne kulture, traži mogućnost da s njom uđe u taj veliki, novi svet, a da što manje ošteti onaj deo svoga bića koji je čine posebnom: i u odnosu na Rumunuju, sa čijeg su prostora došli njeni daleki preci, i u odnosu na Srbiju, u čije stvaranje je utkala sav svoj potencijal. Jedan delić te neobične kulture – kakva se više nigde na tlu Ervope ne može naći – prikazan je u Muzeju vlaškog hleba kroz izložbu “Sveti jezik vlaškog hleba” i kroz replike obrednih hlebova.

Foto: privatna arhiva / RAS Srbija

– A to je samo biser iz riznice koju Vlasi čuvaju od samoga osvita evropske civilizacije, i to, danas, u delu Evrope gde je ta civilizacija svojevremeno nastala. Vlaški obredni hleb živi, ali živi kao pismo čija se slova prepisuju, a sve manje ima onih koji znaju da ga čitaju. Nesumnjivo, posle milenijumskog života, vlaški obredni hleb i njegov pomanski običaj prvi put su ozbiljno ugroženi savremenim promenama u društvenom i kulturnom životu sela. Iako pripada jednoj maloj i nepoznatoj etničkoj grupi, vlaški obredni hleb sadrži univerzalne ljudske vrednosti, čuvane na način kao retko gde u drugim društvima i drugim kulturama! Za njega je ovaj muzej hleba u ovom trenutku možda najbolja zaštita – zaključuje.